Cây Brooklyn Xanh biếc

Tóm tắt & Review (Đánh Giá) tiểu thuyết Cây Brooklyn Xanh biếc của tác giả Betty Smith & Khánh Trang (dịch). G iống như bất kỳ cuốn sách được yêu thích nào, Cây Brooklyn xanh biếc vẫn cho chúng ta thấy những hạn chế về cốt truyện. Trong suốt hơn 500 trang sách, hầu như không có gì đáng kể diễn ra cả. Dĩ nhiên, nói như vậy cũng không thực sự chính xác: Tất cả những gì có thể xảy ra trong cuộc sống đều xảy ra trong cuốn sách này, từ khi sinh ra cho đến lúc chết đi, từ kết hôn cho đến trùng hôn [1]. Nhưng những sự kiện đó xảy ra một cách chậm rãi, chắc chắn và vô định hệt như đang xảy ra trong dòng chảy chậm rãi, chắc chắn và vô định của sự hiện hữu chân thật, còn không có cả những tiếng loảng xoảng “và sau đó” vẫn hay chen mình vào phần tóm tắt các sự kiện nữa. Nếu sau này có người thắc mắc, “Cuốn sách này nói về điều gì?” hiển nhiên rồi, đây là một trong những câu hỏi đáng bực mình nhất và mang tính giản lược nhất trên thế giới đối với cả độc giả lẫn tác giả – bạn sẽ không thể trả lời là, à thì, nó nói về một gã ấu dâm thộp lấy một cô bé ở hành lang, hay một người đàn ông đi uống rượu bét nhè rồi mất việc, hay một người phụ nữ làm công việc dọn dẹp trong mấy tòa nhà cho thuê. Cây Brooklyn xanh biếc không phải là loại sách có thể rút gọn thành những dòng tóm tắt cốt truyện. Người ta sẽ chỉ có thể nói rằng đây là một câu chuyện về ý nghĩa của kiếp người. Sách Khi cuốn sách này ra mắt lần đầu vào năm 1943, những nhà phê bình có thiện cảm với nó gọi đây là một cuốn sách thật thà, và lời nhận xét này đúng nếu xét trên một phương diện nào đó. Tuy nhiên, giá trị của nó không chỉ dừng lại ở đó: Cuốn sách này chân thật, sâu sắc đến không thể xóa bỏ. Thật thà tức là chiếu ánh hào quang vào trải nghiệm của riêng bạn; còn chân thật tức là chiếu ánh hào quang vào trải nghiệm của tất cả mọi người, đây là lý do vì sao mà đã sáu thập niên sau khi ra mắt và ngay lập tức trở thành một cuốn sách hút khách, Cây Brooklyn xanh biếc vẫn tiếp tục được độc giả ở mọi quốc gia, mọi tầng lớp, tìm đọc. Ở giai đoạn đầu khi thành công của cuốn sách nở rộ, người ta chỉ coi đây là một cuốn sách viết về cuộc sống thành thị, một câu chuyện kể về cái nghèo cùng cực, một giai thoại về những nỗi chật vật của người nhập cư ở Mỹ. Nhưng tất cả những yếu tố đó chỉ là bối cảnh làm nền, những chủ đề mà nó đề cập tới còn vươn xa hơn nữa: kết cấu của gia đình, những giới hạn của tình yêu, sự trưởng thành, và sự khai sinh của tri thức. Tất cả những điều này đều xảy ra trong cuộc đời của Francie Nolan 11 tuổi, khi câu chuyện của cô được mở ra vào mùa hè năm 1912, trên tầng ba của một tòa nhà không có thang máy, nằm khuất dưới bóng của cây thiên đàng [2] vạm vỡ nơi đô thị, “cái cây duy nhất mọc lên từ xi-măng,” cái cây “có tình cảm với người nghèo”. Bối cảnh của câu chuyện được đặt ra ngay từ những trang đầu tiên, một khu dân cư xô bồ, náo nhiệt, nghèo khổ, nơi lũ trẻ con lấy đồ phế liệu đem bán hòng kiếm vài xu lẻ, một nửa cất riêng để mua sắm những món vặt vãnh cho bản thân, còn một nửa mang về đưa cho bố mẹ, những người hầu như lúc nào cũng hụt tiền nhà hay tiền ăn, không thể mua được gì ngay cả khi cửa hàng gần đó bày ê hề các loại thực phẩm giảm giá vì sắp hết hạn sử dụng. Mẹ của Francie là một phụ nữ nhỏ nhắn và xinh đẹp nhưng cứng cỏi và cương quyết; bố cô có tính tình hồn hậu, dễ mến nhưng vô trách nhiệm và hơn hết, là một kẻ nát rượu. Và tất cả những điều đó sẽ rơi vào cái khuôn khổ chật hẹp của định kiến nếu như những con người và hoàn cảnh xung quanh Smith không được cô nhìn qua những lăng kính chân thật đến không thể bác bỏ, không được kể lại một cách dung dị nhưng phong phú với những chi tiết và khoảnh khắc nhỏ nhặt nhắc chúng ta nhớ về cuộc sống của chính mình: cái ngân hàng tự chế làm từ một chiếc lon cũ mà mẹ của Francie đem giấu trong tủ quần áo để dành dụm tiền mua một mảnh đất nhỏ, mặt trước được hồ cứng của chiếc áo sơ-mi mà bố cô mặc bên trong chiếc tuxedo cũ khi anh tới nhà hàng làm bồi bàn kiêm ca sĩ, người thủ thư chỉ cúi mặt cộp dấu vào những cuốn sách mà cổ mượn về chứ không bao giờ ngước mắt trông lên, người giáo viên một mực bắt cô chỉ được viết về những điều đẹp đẽ và êm đềm, thay vì viết về những gì mà cô thực sự trông thấy xung quanh mình. Sách Nhìn từ góc độ văn chương, đây không phải là một cuốn sách quá phố trương. Các trang viết không nặng nề với những hình ảnh ẩn dụ hay so sánh hay bị lấn át bởi giọng nói của tác giả đang mê mẩn với tiết tấu riêng của câu chuyện. Giá trị của nó nằm ở những mô tả sắc bén về khung cảnh và con người trong đó. Khi gia đình Nolan chuyển nhà, căn hộ trống trải của họ “có dáng vẻ của một người cận thị khi bỏ kính ra.” Khi lũ trẻ nhìn bố uống rượu, chúng “băn khoăn vì sao rượu uống để dễ ngủ cũng có thể là rượu uống để tỉnh táo.” Khi Francie viết bài tiểu luận đúng như kỳ vọng của giáo viên, cô đã đọc lại những gì mình vừa viết rồi kết luận: “Nghe như những lời này đến từ một chiếc lon đựng đồ ăn chế biến sẵn vậy; sự mới mẻ đã bị đun đến bốc hơi mất rồi.” Không cần phải thêu hoa vẽ bướm cho những câu chuyện này; sức mạnh của chúng nằm ở thứ cảm xúc phổ quát giản dị mà chúng gợi lên. Francie phải tới bệnh viện công để chủng ngừa thì mới được phép đến trường; bên cạnh nỗi sợ tiêm của cô là sự tủi hổ khi phải ngồi nghe hai vị bác sĩ và y tá bình luận với nhau rằng trông cô thật bẩn thỉu, lem luốc. Cuối cùng, sau khi vết tiêm ở tay được dán băng, Francie đã vượt qua khoảng cách giai tầng vời vợi giữa cô và vị bác sĩ giàu có cùng vị y tá vốn cũng từ môi trường giống như cô vươn lên nhưng lại quay lưng chối bỏ xuất thân của mình, để mà nói với họ rằng: “Tiếp theo đến lượt em cháu tiêm. Tay nó cũng bẩn như tay cháu nên mọi người đừng ngạc nhiên. Mà cô chú cũng không cần phải nói cho nó biết chuyện này. Cô chú vừa nói với cháu rồi.” “Không ngờ con bé lại hiểu những điều tôi nói,” sau đó vị bác sĩ đã sửng sốt thốt lên. Cô là đứa trẻ có thể hiểu được hầu hết mọi việc xung quanh. Phần mô tả cô bước vào giai đoạn tuổi mới lớn, khi cô đột nhiên nhận ra thế giới này thật đen tối và đầy rẫy những khiếm khuyết, bố mẹ cô cũng là những con người bằng xương bằng thịt chứ không phải đấng toàn năng, hay những vở kịch trên sân khấu mà trước đây cô từng say sưa thực ra chỉ là những câu chuyện đã được kể đi kể lại đến cũ mèm, là một trong những phần mô tả tuyệt vời nhất trong văn chương về sự biến ảo của chiếc kính vạn hoa mang tên cuộc sống mà quá trình trưởng thành mang lại. Cuối cùng, cô đã đặt ra câu hỏi về trò chơi mà mẹ cô bày cho con cái mỗi khi nhà hết đồ ăn, trong đó cô và em trai giả vờ làm các nhà thám hiểm đang bị mắc kẹt trong một cái hang ở Bắc Cực vì bão tuyết. “Các nhà thám hiểm phải chịu đói như vậy là có lý do,” Francie nói. “Thế chúng ta cũng phải chịu đói như thế là vì cái gì?” Katie Nolan buồn bã trả lời, “Con đã phát hiện ra cái bẫy ở đây rồi.” Chắc hẳn trước đây độc giả cũng từng được gặp kiểu hình tượng nữ chính này trong những tác phẩm văn chương đáng nhớ khác, những đứa trẻ sắc sảo, đọc sách say sưa, viết lách không ngừng nghỉ, luôn mơ về một tương lai khác với tương lai mà quá khứ và hiện tại của họ đưa ra điềm báo trước. Jo March trong “Little Women” (Những người phụ nữ bé nhỏ) là một ví dụ, Anne Shirley trong cuốn tiểu thuyết “Anne of Green Gables” (Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh) là ví dụ thứ hai, Betsy Ray trong loạt tiểu thuyết Betsy– Tacy là ví dụ thứ ba. Nhưng Francie Nolan và Cây Brooklyn xanh biếc đã vạch trần điểm yếu cố hữu trong những câu chuyện trên, sự thiếu hơi thở của hiện thực đã khiến chúng mãi mãi dừng chân ở địa hạt của những cuốn tiểu thuyết dành cho thiếu nữ tuổi mới lớn, trong khi chủ đề này vẫn thường thuộc về dòng văn chương viết cho người trưởng thành. Ở Brooklyn thân thương của Francie, một kẻ hiếp dâm lén lút rình mò nơi hành lang các tòa nhà, những phụ nữ trẻ sinh con ngoài giá thú và thường xuyên bị chửi rủa hay thậm chí là bị đánh đập, còn ông lão tốt bụng trong cửa hàng thu gom phế liệu không phải là người mà một đứa trẻ có thể liều lĩnh đến gặp một mình. Những c